Titel overzichtspagina

Bladmuziek in Bibliotheek Rotterdam

Bladmuziek in Bibliotheek Rotterdam

Geschreven door John Valk

Onlangs vertelde Wibi Soerjadi dat hij in zijn jeugd vaak bladmuziek leende bij Bibliotheek Rotterdam. Dit inspireerde John Valk om een blog te schrijven over de voordelen van onze bladmuziekafdeling, ook in deze tijd van internet.

Onlangs was pianist Wibi Soerjadi te gast in het tv-programma Podium Witteman. Op onnavolgbaar subtiele wijze bracht hij een door Bach bewerkt deel uit een hoboconcert van Alessandro Marcello ten gehore. Op de vraag hoe hij zich als elfjarige zo snel had weten te ontwikkelen tot pianist van wereldformaat antwoordde hij onder andere dat hij, in de jaren 80, vaak naar Bibliotheek Rotterdam ging om daar zoveel mogelijk bladmuziek te lenen. Voor mij, in die jaren een startend bibliothecaris, vormde dit aanleiding om via deze blog een beeld te geven van de nog steeds bijzondere collectie bladmuziek van Bibliotheek Rotterdam en wat die collectie in deze tijd betekent van internet, digitale bronnen van bladmuziek voor de muzikant van nu.

Bladmuziek

Bibliotheek Rotterdam beschikt al sinds oudsher over een brede collectie bladmuziek en was één van de eerste openbare bibliotheken die zich in de jaren 70 ook ging richten op populaire muziek. In het streven naar 'volksverheffing paste tot die tijd vooral 'het aanbieden van klassieke muziek. Werd een boek in de oude bibliotheekvestiging alleen op aanvraag uit het magazijn gehaald, muzikanten konden vrijelijk snuffelen in de collectie bladmuziek. Deze collectie kun je het beste karakteriseren als breed. Voor bijna elk muziekinstrument of combinatie van muziekinstrumenten; van piccolo tot big band; van makkelijk tot moeilijk speelbare stukken; orginele stukken en bewerkingen; van speelmuziek tot oefeningen; cursussen, met of zonder audiocd en dat in alle mogelijke vormen en genres, van hoboconcert tot tango. 

Je zou je de vraag kunnen stellen, kijkend naar wat je op het internet aantreft aan bladmuziek, wat de meerwaarde is van het aanbieden van fysieke bladmuziek. Het voordeel van bladmuziek is dat je het met een abonnement van de bibliotheek gratis kunt lenen. Ook kun je als bibliotheeklid, voor het geval je in Bibliotheek Rotterdam niet vindt wat je zoekt, tegen een laag tarief bladmuziek aanvragen uit andere bibliotheken. Op internet betaal je vaak voor een enkele uitgave of moet je je abonneren op een dienst als Scribd. Ook komt het meer dan eens voor dat je als klant aangewezen bent op de bibliotheek, omdat uitgaven niet meer leverbaar zijn via de muziekhandel.

Bladmuziek op internet of via de bibliotheek?

Ik hoor wel eens geluiden als: "je kunt alles digitaal vinden op het internet". Hoewel er veel auteursrechtelijk beschermd materiaal al dan niet illegaal op internet zwerft, is het vaak lastig zoeken en zijn veel uitgaven nog steeds alleen in fysieke vorm beschikbaar. Dat geldt nog meer voor oefenmateriaal, waarbij de vele instructiefilmpjes en ook masterclasses op YouTube de rol van het oefenboek lijken te hebben overgenomen. Dankzij de uitvinding van de computer en vooral de tablet ben je niet altijd meer aangewezen op papieren uitgaven en krijgt de bladmuziek extra functionaliteit in de vorm van afspeelmogelijkheden, opties om de bladmuziek te transponeren of te bewerken, aantekeningen te maken en deze te delen. Hoewel er al vele jaren apps bestaan waarmee je bladmuziek zichtbaar kunt maken op een tablet, zie je net zoals bij ebooks, dat vooral de oudere generatie toch nog steeds de voorkeur geeft aan papier, dat het 'altijd doet’.

Ben je geïnteresseerd in bronnen van digitale bladmuziek, kijk dan naar dit overzicht. Voordeel van een collectie als die van Bibliotheek Rotterdam, met uitwijkmogelijkheden naar landelijke collecties via de catalogus, is dat je veel meer overzicht hebt en dat je ter plekke veel gerichter kunt zoeken op genre, moeilijkheidsgraad, instrumentsoort of ensemblevorm.

Zoeken in de bibliotheekcatalogus

Helaas biedt de webcatalogus op deze pagina onvoldoende toegang tot onze bladmuziekcollectie en zijn afzonderlijke titels van bundels via de website niet doorzoekbaar. Echter een bezoek aan de bibliotheek waar medewerkers je kunnen helpen met zoeken en kunnen adviseren levert gezien de enorme omvang van de collectie bijna altijd resultaat op. En je bent niet de eerste klant, die mocht het niet anders kunnen de gezochte muziek komt voorzingen. Bijzonder is dat je in de catalogus ook digitale bladmuziek, in pdf-formaat, tegenkomt uit de Petrucci-bibliotheek. Het gaat daarbij om uitgaven van klassieke muziek waarop geen auteursrecht (meer) berust.

De collectie van bibliotheek Rottterdam

Naast standaardrepertoire, zoals sonates van Beethoven of een songbook van een bekende popgroep, vind je in de collectie ook bijzonder materiaal zoals muziek voor ‘close harmony’ zangstemmen, muziek voor schoolensembles met losse partijen of arrangementen voor Big Band, waar binnen de regio veel gebruik van wordt gemaakt. Als je op zoek bent naar Nederlandse liedjes, zowel oud als nieuw, kijk dan in de songtitelcatalogus.

Met dank aan de NTR, de redactie van Podium Witteman die met het vrijgeven van het interview op Youtube deze blog mede mogelijk hebben gemaakt.

John Valk

Specialist Media Bibliotheek Rotterdam

Lees verder

De westerse muziek kende ooit ook kwarttonen

De westerse muziek kende ooit ook kwarttonen

Geschreven door John Valk

Lang werd er gedacht dat westerse muziek alleen met halve toonafstanden werkte, maar recent is uit onderzoek gebleken dat in de Middeleeuwen ook gebruik werd gemaakt van kwarttonen, die je ook aantreft in Arabische muziek. 
Als wij zingen of een instrument bespelen dan is een zogenaamde halvetoonsafstand de minimale sprong die je in toonhoogte naar beneden of omhoog maakt. Althans, je denkt dat dat geldt voor de westerse muziek die we kennen door de eeuwen heen. In onder andere Arabische muziek zijn nog kleinere toonsafstanden heel gewoon. Wat blijkt nu? In de middeleeuwen, in kerkelijke Gregoriaanse gezangen, was het gebruik van microtonen, oftewel kwarttonen, heel gewoon. Denk daarbij aan een toon die nog tussen een aangrenzende witte en een zwarte toets zit bij de piano, bijvoorbeeld tussen een c en een cis.

Musicoloog / mediëvist Leo Lousberg

Musicoloog en mediëvist Leo Lousberg toonde onlangs in zijn promotieonderzoek aan dat het gebruik van kwarttonen of microtonen wijdverbreid was en dat je ze aantreft daar waar de tekst benadrukt moest worden. In onderstaande afbeelding zie je een stukje Latijnse tekst waarop gezongen werd. Men kende in die tijd nog niet ons huidige notenschrift, dat veel eenduidiger de lengte en hoogte van achtereenvolgende tonen aangaf. De tekens die je boven de tekst ziet worden ‘neumen’ genoemd en dienen meer als geheugensteun dan als exacte aanwijzing voor uitvoering. De haakachtige figuren (rode pijlen) wijzen op die microtonen.

Leo Lousberg toont aan dat je ze op plekken vindt waar iets benadrukt moest worden, bijvoorbeeld bij woorden als 'smeken', 'respect', 'angst', 'schrik' of 'prijzen'.

Microtonen

Hoewel bronnen wijzen op de aanwezigheid van deze microtonen, vormde de groeiende belangstelling voor het Gregoriaans vanaf de restauratie van het katholicisme na de Franse revolutie begin 19e eeuw geen reden microtonen ook daadwerkelijk te gebruiken. Het zou allemaal te 'Arabisch' klinken en niet passen binnen de Europese beschaving, waar vooral de gelijkzwevende stemming op dat moment maatgevend was voor de muziek. En ook toen het Vaticaan op een gegeven moment vond dat de gezangen meegezongen moesten konden worden door de parochieleden viel het debat stil rond het gebruik van microtonen. Daarbij moet aangetekend worden, dat de middeleeuwse volksmuziek hoogstwaarschijnlijk ook microtonen gekend heeft.


Gregoriaans gezang zonder microtonen:

 

Een gezang van koptische Egyptenaren, mét kwarttonen/microtonen:


Vind op Muziekweb meer informatie over het Gregoriaans met een overzicht van cd's, dvd's te beluisteren en te lenen in de bibliotheek. 

Links:

Lees verder

Unieke bladmuziekuitgave van Mozart

Unieke bladmuziekuitgave van Mozart

Geschreven door John Valk

Blogger John Valk schrijft over een bijzonder stuk in onze collectie: het enige overgebleven exemplaar van de eerste oplage van een compositie die Mozart tijdens zijn verblijf in Nederland vervaardigde.

Met permissie zal de heer Mozart…in de Zael van den Ouden Doelen in ’s Hage een Groot Concert geeven, in welke zijn Zoon, oud maar 8 Jaeren en 8 Maenden…Concerten op het Clavecimbel zullen executeeren.

Dit fragment uit een krantenadvertentie van 1765 kondigt het bezoek aan van de - toen als wonderkind bekend staande - negenjarige Wolfgang Amadeus Mozart. Op 11 september kwam hij met de trekschuit vanuit Rotterdam in Den Haag aan. Hij had er samen met zijn vader en zus al een aardig tournee opzitten met onder andere concerten aan de hoven van Parijs en Londen. Vader Leopold wist als impressario handig de talenten van zijn zoon uit te buiten. Hij schroomde dan ook niet te smokkelen met de leeftijd van zijn zoon. Deze was in werkelijkheid negen en niet acht jaar oud zoals aangegeven in bovenstaande advertentietekst.

De jonge Wolfgang was al een veelzijdig musicus, net zo bedreven in het componeren van muziek als in het bespelen van de clavecimbel en viool. Leopold voelde aanvankelijk niets voor een reis naar Nederland op uitnodiging van prinses Caroline, de zus van prins Willem V. Het gezin Mozart werd in de watten gelegd en had de beschikking over een rijtuig. Mozarts zus Nannerl werd op een gegeven moment zo ziek dat even voor haar leven gevreesd werd, maar zij herstelde gelukkig snel. Behalve hofconcerten vonden ook openbare concerten plaats. De familie verbleef ongeveer 7 maanden in Den Haag met bezoeken aan Amsterdam, Haarlem en op de terugreis naar Salzburg deden zijn nog even Utrecht aan. In maart 1766 woonden ze de pompeuze feesten bij rond de inhuldiging van prins Willem tot stadhouder. Ze gaven daarnaast regelmatig muziekuitvoeringen aan het hof zelf. Wolfgang componeerde speciaal daarvoor een aantal stukken, die hij opdroeg aan leden van het stadhouderlijk gezin.

Het enige exemplaar van de eerste oplage van één van die composities bevindt zich in de geklimatiseerde ruimte van Bibliotheek Rotterdam. Het gaat om variaties, je zou nu zeggen 'vastgelegde improvisaties' op een lied van Christiaan Ernst Graaf, dirigent van de stadhouderlijke kapel. Download de facsimile (PDF).

Luister naar de uitvoering en volg het notenbeeld: 

In de catalogus van Bibliotheek Rotterdam vind je onder andere het volgende boek over Wolfgang Amadeus Mozart:

Mozart : de Engel van Salzburg
Martin van Amerongen

Bundeling van essays van de Nederlandse journalist Martin van Amerongen (1941-2002) over Mozart.

Lees verder

Een online orkest dirigeren met Semi-Conductor

Een online orkest dirigeren met Semi-Conductor

Geschreven door John Valk

Altijd al je eigen orkest willen dirigeren? De webtoepassing Semi-Conductor van Google maakt het mogelijk!

Om te voorkomen dat getalenteerde medewerkers met start-up-plannen vertrekken zette Google een paar jaar geleden intern een eigen ‘laboratorium’ op voor start-ups. ‘Semi-conductor’, een webtoepassing waarmee je een AI-strijkorkest dirigeert, is één van de recente creatieve voortbrengselen van de Australische tak van Google Creative Lab.

 

Via drie eenvoudige introductieplaatjes leer je hoe je met de juiste bewegingen kunt aangeven in welke mate je de virtuele muzikanten harder, zachter, sneller of trager wilt laten spelen. Ook leer je hoe je de strijkersgroepen afzonderlijk aanstuurt. Daarna geef je de browser toegang tot de de webcam en neem je plaats voor het strijkorkest om een van de populairste werken van Mozart in te zetten: Eine kleine Nachtmusik. In het begin komt het werk nog niet helemaal herkenbaar uit de speakers. Maar als je de noodzakelijke bewegingen eenmaal onder de knie hebt, kun je zorgen voor meer verfijnde tempowisselingen.

Semi-Conductor maakt gebruik van PoseNet, een machine-learningbibliotheek. PoseNet herkent welke houding iemand van de webcam inneemt. Met deze AI-technologie wil Google toepassingen ontwikkelen voor augmented reality, animatie en fitnessgebruik. In deze toepassing bedien je met je lichaam een algoritme dat honderden kleine audiobestanden van live opgenomen instrumenten aanspreekt. Alleen het applaus ontbreekt.

Mocht je ooit een bezoek brengen aan de stad Wenen, neem dan een ook kijkje in het ‘Haus der Musik’, waar je op ongeveer dezelfde manier een orkest kunt dirigeren. Bekijk een zelfgemaakt filmpje om een indruk te krijgen.

Lees verder

Arabische elementen in westerse muziek

Arabische elementen in westerse muziek

Geschreven door John Valk

Het onderscheid tussen westerse en niet-westerse muziek is veel minder voor de hand liggend dan we denken. Er zijn namelijk veel overeenkomsten en daarnaast hebben de twee werelden elkaar vaak beïnvloed. In deze blog lees je hier meer over. 

Wederzijdse beïnvloeding

In het beschrijven van onze muziekgeschiedenis wordt altijd onderscheid gemaakt tussen westerse en niet-westerse muziek. Op het oog in muzikaal opzicht totaal verschillende werelden. Maar bij het hanteren van deze twee begrippen wordt er zelden gesproken over de overeenkomsten of wederzijdse beïnvloeding. Ik denk dan vooral over muziek uit West-Europese landen en landen in het aangrenzende Noord-Afrika en Midden-Oosten. Bij nadere bestudering liggen ze dichter bij elkaar dan je zou vermoeden. Want wist je dat de oorspronkelijke Gregoriaanse muziek uit de Middeleeuwen en Europese volksmuziek net zoals de Arabische muziek ook microtonen kende? En dat de zeven kerktoonladdders uit diezelfde Middeleeuwen een oosters equivalant kennen in de zogenaamde makams? En dat veel ‘hinkende’ maatsoorten, die je in de volksmuziek van de Balkan aantreft deels afkomstig zijn uit het Oosten?  Dat onze huidige viool afstamt van de Oosterse rebec en rebab? Ook de luit en de gitaar kent Oosterse voorgangers. En dat het gebruik van do re mi fa sol…bij het benoemen van toonhoogtes misschien wel te herleiden valt tot het Arabische solmisatie systeem Durr-i-mufassel. 

Ook van de troubadourliederen wordt gezegd dat ze qua textuele inhoud, melodische en ritmische opbouw sterk beïnvloed zijn door Moorse poëzie en muziek op het Iberisch schiereiland ten tijde van het kalifaat van Córdoba (afbeelding links: christelijke en moorse muzikant). Algemeen bekend is dat dankzij de Arabieren bij de val van het Oost-Romeinse rijk, na de verovering van Constantinopel in 1453 veel wetenschappelijke kennis uit de Griekse en Romeinse oudheid bewaard is gebleven of dat nu betrekking had op bouwkunst of muziek. Het is dan ook niet vreemd te veronderstellen dat de Osmaanse cultuur ook veel elementen in zich heeft opgenomen uit de Byzanthijnse, Oud Griekse en Romeinse periode. Ook wetenschappers uit het kalifaat van de Abbasiden vertaalden veel muzikaal relevante oud Griekse teksten van Pythagoras, Euclides en Ptolemeus naar het Arabisch.  

Microtonen

Recent onderzoek laat zien, dat de kleinste toonhoogteverschillen in onderlinge melodietonen van Gregoriaanse gezangen niet bestonden uit een halve toon, zoals ook in de hedendaagse westerse muziek gebruikelijk is, maar uit nog kleinere afstanden van een kwarttoon. Je treft ze op plekken aan waar iets benadrukt moest worden, bijvoorbeeld bij woorden als 'smeken', 'respect', 'angst', 'schrik' of 'prijzen'. Hoewel bronnen wijzen op de aanwezigheid van deze microtonen, vormde de groeiende belangstelling voor het Gregoriaans vanaf de restauratie van het katholicisme na de Franse revolutie begin negentiende eeuw geen reden microtonen ook daadwerkelijk te gebruiken. Het zou allemaal te 'Arabisch' klinken en niet passen binnen de Europese beschaving, waar vooral de gelijkzwevende stemming op dat moment maatgevend was voor de muziek. In de jaren tachtig en negentig probeerde Wouter Swets met zijn ensemble Al-Farabi de overeenkomsten te laten horen tussen Gregoriaanse kerkmuziek en islamitische muziek. Wouter Swets heeft in zijn onderzoek naar oude muziek een wonderbaarlijke wederzijdse beïnvloeding ontdekt tussen de islamitische religieuze gezangen (de ilahiler) en de gregoriaanse hymnen. Hij heeft voorbeelden aangetroffen die als twee druppels water op elkaar lijken (zelfde makam, zelfde melodieloop enzovoort). Dit wordt duidelijk geïllustreerd op de CD van Al-Farabi: Sabâ kâr-i nâtik, ilâhîler. 

Oosterse toonladders

Er is één toonladder die de meeste mensen onmiddellijk herkennen als oriëntaals en dat is de ‘hidjaz’: D-Es-Fis-G-A-Bes-C-D. Deze wordt gebruikt in de Griekse muziek, in de klezmer, de flamenco en de Balkanmuziek of om welke muziek dan ook maar ook een oosters tintje te geven. ‘Zigeunertoonladder’ is de gebruikelijk benaming. Je hoort deze toonladder onder andere terug in het bekende joodse liedje ‘Hava nagila’. Deze oosterse tonen vormen slechts het topje van de ijsberg, het sleutelgat waardoor wij gluren naar een oneindig grote oriëntaalse muzikale wereld, de wereld van de makam. Makams horen bij de Turkse en de Arabische muziek en zijn in gebruik van Marokko tot Tadjikistan en van Bosnië tot Egypte. Ook de joodse sefardische (van oorsprong oud-Spaanse) muziek is sterk door de Arabische wereld beïnvloed en houdt zich ook aan de wetten van de makams. Een makam is niet alleen een toonladder, het is tevens een voorschift over hoe een melodie moet verlopen. (Een voorbeeld: “Eerst blijven hangen in de bovenste helft van de toonladder, vervolgens circuleren rond de ‘dominant’ – uitrusten halverwege de trap – en dan pas langzaam afdalen naar het lagere segment; daarna circuleren rond en eindigen op een vooraf afgesproken grondtoon”). Een makam is niet alleen een voorschrift voor componisten, maar voor iedereen die al improviserend muziek maakt. In het Westen kennen wij twee toonladders, majeur en mineur, waarbij majeur een vrolijk en mineur een meer verdrietig gevoel zou moeten geven. Het Oosten kent 150 verschillende makams en bijna evenveel verschillende toonladders. Al die makams hebben weer een andere gevoelswaarde. In de Middeleeuwen heeft Midden- en West-Europa ook veel meer toonladders gekend. Zij staan bekend als de ‘zeven kerktoonladders’. Het frappante is nu dat al die zeven kerktoonladders een oosters equivalent hebben in de makams. Wie zal zeggen of die toonladders van oost naar west zijn gereisd of misschien wel van west naar oost? Hier bestaat de kans dat elementen die wij als typisch oosters kwalificeren, tenminste voor een deel van westerse origine zijn.

Solmisatie

Solmiseren is de benaming voor het op relatieve toonnamen zingen van een melodie. Tot voor kort werd het op lagere scholen en muziekverenigingen gebruikt om melodieën door zang over te brengen waar geen muzieknotatie toegepast werd. Er wordt gebruik gemaakt van de Guidonische lettergrepen do-re-mi-fa-so-la-si-do in plaats van de benoeming van de tonen met de letters A t/m G.  Frapant is de overeenkomst met het bijna gelijk klinkende Arabische solmisatiesysteem dal-ra-mim-fa-sad-lam.

Ritmes

De Balkan neemt qua muzikale traditie een speciale plaats in binnen de westerse muziek. Bij het beluisteren van Balkanmuziek valt al snel het vreemde metrum op. Veel ‘scheve’ (hinkende) maatsoorten zijn afkomstig uit het oosten. Men zegt dat de 7/8 maat uit India komt. Uit Armenië en Iran komt de prachtige 10/8 maatsoort. In West-Turkije, Griekenland en Egypte is de 9/8 maat wijd verbreid. In de klassieke kunstmuziek komen de 9/4 en 10/4 maat regelmatig voor. Al deze maatsoorten zijn via de Turken ook op de Balkan beland. Maar in Bulgarije, Griekenland, Albanië en Macedonië maakt men het nog veel bonter. Daar kom je 5/8, 11/16, 13/16, 15/16, 18/16, 25/16 en zelfs 28/16 maatsoorten tegen. Het klinkt onwaarschijnlijker dan het is. De plaatselijke muzikanten en zangers gebruiken deze maatsoorten vrij vaak en regelmatig. Juist omdat deze hele vreemde maatsoorten in de Bulgaarse en Griekse afgelegen bergstreken voorkomen en niet in Turkije, moeten we aannemen dat de raarste maatsoorten authentiek des Balkans zijn. Omdat we niet over geschreven muziekbronnen van vóór 1300 beschikken, is het niet eenvoudig om vast te stellen welke ritmes uit het Oosten afkomstig zijn en welke niet. Wanneer we echter oude ritmische dichtregels als uitgangspunt nemen (bijvoorbeeld Homerus), staat vast dat in de (Griekse) oudheid wel degelijk hinkende maatsoorten zijn gebruikt. Het is dus heel aannemelijk dat veel van de scheve maatsoorten wel degelijk een Europese bron hebben. 

Muziekinstrumenten

Veel namen van westerse muziekinstrumenten lijken ontleend aan Arabische namen, terwijl tegelijkertijd veel muziekinstrumenten lijken af te stammen van instrumenten uit Noord Africa en het Midden Oosten: de luit is afgeleid van de oud, de rebec, een voorloper van onze huidige viool van de rebab, de gitaar van de qitara, de atabal (een type basdrum) van de al-tabl, de castanet van de kasatan. Net alleen de contacten die er bestonden tussen de verschillende bevolkingsgroepen op het Iberisch schiereiland, maar ook de kruistochten hebben geleid tot deze beïnvloeding.

Troubadours

De middeleeuwse singer songwriter was een niet strikt Europees fenomeen. Met name van de Andalusische muziek en poëzie wordt gedacht dat deze de basis heeft gelegd voor de kunst van de troubadours. Wetenschappers zien overeenkomsten tussen vastgelegde vormen , gebruikt in Arabische muziek en poëzie zoals muwashsah en zajal en wereldlijke vormen, zoals toegepast binnen de Spaanse Cantiga. Er wordt zelfs gedacht, dat Willem de 9e van Aquitanië (afbeelding links), een van de oudste troubadours, vier Arabische  teksten letterlijk vertaalde. Luister naar zijn muziek:

Lees verder

Bewust omgaan met je gezondheid via je mobiel

Bewust omgaan met je gezondheid via je mobiel

Geschreven door John Valk

Naast het gebruik van zoekmachines en sociale media heb je via je mobiel of tablet inmiddels toegang tot zo’n 259.000 gezondheidsapps! In deze blog een overzicht van de mogelijkheden. 

De Volkskrant wijdde daar onlangs aandacht aan en constateerde dat deze apps steeds meer tegemoet komen aan de wensen van de gebruiker. Het succes van de de app is daarbij vooral gebaat bij gebruiksvriendelijke functionaliteit waarbij direct contact mogelijk gemaakt wordt met de zorgverlener, of het nu gaat om het inzien van je medisch dossier of een vraag over je gezondheid. Apps voor meer individuele toepassingen vind je in het aanbod voor smartwatch met hartslag/stappen meetfunctie, of apps voor bijvoorbeeld fysiotherapeutische oefeningen. Het aanbieden van dit soort apps, met name binnen de eerstelijnszorg staat echter nog niet garant voor brede acceptatie door betrokkenen.

Een paar voorbeelden uit de praktijk

De app ‘Moet ik naar de dokter” heeft  Gert-Jo van Doornik laten ontwikkelen toen hij als directeur van een huisartsenpost in Apeldoorn merkte dat veel mensen twijfelden of ze wel naar de huisarts moesten en daarom toch maar belden. Die mensen moesten slimmer en efficiënter geholpen kunnen worden, bedacht hij. 'Het doel van de app 'Moet ik naar de dokter' is de juiste zorg op het juiste moment', zegt Van Doornik. In de app geef je op de afbeelding van een poppetje aan waar je last van hebt. De app stelt je vragen, en komt aan het eind met een advies: wel of niet de dokter bellen.

Een ander, vergaand Nederlands voorbeeld is SkinVision. Gebruikers sturen foto's van verdachte plekken op de huid naar de app, die met behulp van kunstmatige intelligentie bepaalt of hier sprake is van een onschuldig plekje of een gevaarlijk melanoom. Oordeelt de app het laatste, dan beoordeelt een dermatoloog van SkinVision de plekjes nogmaals en krijgt de gebruiker het advies naar de dokter te gaan.

Wouter Veldhuis, radioloog in het UMC Utrecht ontwikkelde de app ‘myBody myData’. Daarmee hebben patiënten van het UMC toegang tot hun eigen radiologie-beelden en kunnen ze die doorsturen naar andere artsen, voor een second opinion of als je bijvoorbeeld in een buitenlands ziekenhuis belandt. Ook kunnen patiënten de röntgenfoto's thuis nog eens bekijken en er aantekeningen op maken.

Gezondheidsapps

Populair zijn apps om gezondheid en sportprestaties bij te houden. Denk aan de fietsapp Strava, die niet alleen snelheid, route, afstand meet maar ook geavanceerde informatie over je training en Mapmyrun, de stappenteller op je iPhone. Daarnaast is er de fysiotherapie-huiswerk app, de balansoefeningen app voor Parkinson-patiënten, of een beweeg-app voor mensen met reuma.

Risicoscan van ‘Zorg voor Beter’. Eenvoudig gezondheidsrisico's signaleren bij ouderen, voor zorgmedewerkers in verpleeg- en verzorgingshuizen, wijkverpleegkundigen en thuiszorgmedewerkers, maar kan ook gebruikt worden door sociale wijkteams of mantelzorgers.

Onderzoek

Van de verwachting dat digitale toepassingen op basis van onder meer smartphones de toenemende druk op de eerstelijnszorg kunnen verlichten, komt in de praktijk nog weinig terecht. Dat stelt Martine Huygens in haar proefschrift ‘A patient perspective on eHealth in primary care: critical reflections on the implementation and use of online care services’. Huygens verdedigt haar proefschrift op 11 januari aan de Universiteit van Maastricht. Meer info hierover op de website van ICT&Health.

Laatste ontwikkelingen

Met behulp van de Improve app kunnen zowel artsen, zorgverleners als patienten zich via vragenlijsten en voorlichting in alle rust voorbereiden op polibezoeken terwijl de arts gestructureerd de relevante data ontvangt voor de behandeling. Patiënten profiteren van de betere ondersteuning gedurende hun behandeling terwijl artsen en zorgverleners profiteren van minder administratie lasten. De app beschikt over end-to-end encryptie en privacy is standaard in het ontwerp ingebouwd. Daarnaast verzekeren zorgaanbieders zich met de app ervan dat ze voldoen aan de strenge Europese wetgeving voor arts-patiëntcommunicatie die in 2018 ingaat.

Informatieve apps

Thuisarts is de app van het Landelijk Huisartsengenootschap, met alle informatie over de meest voorkomende klachten.

Farmacotherapeutisch Kompas – over medicijnen

NHG-standaarden van het Nederlands Huisartsen genootschap, geven aan hoe huisartsen in bepaalde situaties moeten handelen.

Alzheimer assistent voor mantelzorgers.

Reanimatie app – van de Hartstichting met oefeningen, een kennisquiz en veel informatie over reanimeren en een hartstilstand.

Meldcode apphelpt professionals in te grijpen bij vermoedens van huiselijk geweld en kindermishandeling.

Veiligheid en betrouwbaarheid

De enorme toename van medische apps, die niet altijd voortkomen uit de medische wereld heeft de artsenfederatie  KNMG ertoe aangezet een medische ‘App Checker’ op te stellen, voor ontwikkelaars en verkopers en om artsen te ondersteunen in het beoordelen van medische apps. Zorg om veiligheid en betrouwbaarheid van de gezondheidsapps staat daarbij centraal.

In Bibliotheek Rotterdam kun je terecht voor vragen en informatie rond allerlei thema’s binnen de geestelijke en lichamelijke gezondheid via honderden toegankelijke boeken, tijdschriften en websites/databanken. 

Te leen in Bibliotheek Rotterdam:

Beter met eHealth, door Liebesth Meijnkens.

Dit compacte boek is een uitgave in de '60 minuten reeks' van Frankwatching. Het biedt de lezer een inkijk in de wereld van eHealth. Het boek is modulair opgebouwd en maakt je stapsgewijs wegwijs in de wereld van digitale gezondheidstoepassingen met de daarbij behorende voor- en nadelen. Welke soorten medicatiebegeleiding op afstand bestaan er? Hoe kun je eHealth processen in je strategie opnemen? En wat zijn de voor- en nadelen van een digitaal consult? Deze en andere vragen worden beantwoord in dit nuttige boekwerkje. Het behandelt diverse praktijkcases en geeft handige tips om eHealth zo efficiënt mogelijk in te zetten. Het boek is met name bedoeld voor iedereen die werkzaam is in de zorgketen. Door de toegankelijke schrijfstijl is het goed leesbaar (NBD/Biblion).

Foto's 5e verdieping Centrale Bibliotheek Rotterdam afdeling Gezondheid:

Alle genoemde apps zijn zowel te downloaden voor Android gestuurde mobiele telefoons en tablets als iOS gestuurde iPhones en iPads, tenzij anders aangegeven. De download links vind je als je doorklikt op de hierboven opgegeven namen van de apps.

Bron: o.a. Volkskrant van 3 januari 2018

Zie ook op deze blog:

Het internet als dokter op afstand ?

John Valk Specialist Media Bibliotheek Rotterdam

Lees verder

Het orkest ontleed via de iPad

Het orkest ontleed via de iPad

Geschreven door John Valk

Met behulp van moderne technologie hoef je tegenwoordig niet meer naar de concertzaal om te snappen hoe een orkest werkt. 

Orkesten lijken veel meer dan vroeger naar de mensen toe te komen in plaats van af te wachten in de concertzaal. Ook het aanboren van nieuwe doelgroepen, zoals het Rotterdams Philharmonisch met de Arabic Symphonic Night onlangs probeert te realiseren schept een breder maatschappelijk draagvlak. Initiatieven als het populaire programma Maestro zorgen voor meer inzicht in de werking van een orkest. En ook de voor de iPad gemaakte app ‘het Orkest’ draagt bij aan de verdieping van de muzikale belevenis van orkestmuziek; het doorgronden van het soms complexe samenspel van al die verschillende instrumenten.

De multimediale mogelijkheden van de iPad worden hiervoor volledig ingezet. Die bestaan uit een uitgebalanceerde combinatie van visuele en auditieve elementen. Het hoofdonderdeel bevat videoopnames van uitvoeringen*, waarbij partituur meeloopt met de muziek. Daarbij heb je continue een grafisch totaalbeeld van welke instrumenten in aktie zijn.  Er is bij elk muziekstuk audio-commentaar of ondertiteling oproepbaar. Daarnaast kun je je verdiepen in de werking van elk instrument. Op een andere plek lichten de muzikanten hun rol in het orkest toe. Uitgebreid is de informatie over de gespeelde stukken, geschreven door Mark Swed, muziekcriticus van de LA Times. Beheersing van de Engelse taal is dus wel handig. Kijk naar de videodemo:

Introducing The Orchestra for iPad from Touch Press on Vimeo.

Uitgevoerde muziek, fragmenten van:

• Haydn: Symfonie nr. 6
• Beethoven: Symfonie nr. 5
• Berlioz: Symphonie fantastique
• Debussy: Prélude à l'après-midi d'un faune
• Mahler: Symfonie nr. 6
• Stravinsky: L'Oiseau de Feu
• Lutosławski: Concert voor orkest
• Salonen: Violin Concerto

John Valk, Specialist Media Bibliotheek Rotterdam

Lees verder

Als slechtziende toch nog bladmuziek kunnen blijven lezen

Als slechtziende toch nog bladmuziek kunnen blijven lezen

Geschreven door John Valk

Viseo

Wat zijn de mogelijkheden voor slechtziende- en blinde mensen die willen blijven musiceren?
Visio zet zich als expertisecentrum met voorlichting, adviezen en presentaties al vele jaren in voor slechtziende en blinde mensen. Op de website van Visio staat ook handige informatie over wat de mogelijkheden zijn voor mensen, die met een visuele beperking zonder al te veel belemmeringen willen blijven musiceren. Visio heeft een digitaal kennisportaal waarin een aparte tegel is opgenomen voor het maken van muziek.

De Syphony app

Als je deze tegel aanklikt kun je verder navigeren naar allerlei artikelen met praktische tips, waaronder 'Blind bladmuziek maken met Symphony app'. In een eerdere blog kwam de app Symphony aan de orde. Met deze app kun je op je iPhone of iPad muziek componeren in reguliere bladmuzieknotatie, of bestaande muziek bewerken. De app is geschikt voor blinden en slechtzienden doordat er gebruik gemaakt wordt van VoiceOver. Op de website van Visio kun je hiervoor een stap-voor-stap-handleiding downloaden. Naast toepassingen voor bladmuziek tref je in het kennisportaal ook handige tips aan om bijvoorbeeld je instrument te stemmen zonder op het scherm te hoeven kijken.

Daarnaast kom je bij het doornemen van het kennisportaal ook meer algemene artikelen tegen, bijvoorbeeld ‘Bladmuziek vergroten op de iPad, hoe werkt dat. Kortom, voor heel veel vragen rond het musiceren met visuele beperkingen biedt de website van Visio heldere praktische antwoorden en adviezen. 

Oplossingen

Mark Stovers is ICT-trainer/adviseur bij Koninklijke Visio. Hij heeft zich vele jaren verdiept in de problemen die muzikanten ondervinden door slechtziendheid en blindheid. Aan hem vroeg ik wat zijn ervaringen zijn. “Er is relatief weinig kennis bij onze doelgroep mensen met een visuele beperking over de mogelijkheden die ICT anno 2018 kan bieden voor muziekbeoefening. Men weet het niet of het is ingewikkeld. Wanneer we eenmaal op zoek gaan naar een visuele of auditieve oplossing kan men erg enthousiast worden, zeker als we tot een oplossing komen. Dit is overigens niet altijd het geval. Soms komen we tot een deeloplossing of men moet toch op zoek naar een andere manier van  musiceren”, aldus Marc Stovers.

Welke vragen, die je krijgt, hebben de overhand? Stovers: “De meest gestelde vraag gaat over bladmuziek kunnen lezen en dan met name vergroten. Het gaat niet alleen om instrumentalisten (piano, fluit), maar met name ook om mensen die in een koor zingen. We zien zowel blinden als slechtzienden die aansluiting zoeken, bijvoorbeeld in een koor. Jongeren hebben nog wel eens interesse in muziek mixen, DAW- of DJ-toepassingen.”

Krijg je ook nog wel eens feedback? Stovers: “Ja als het iemand lukt om te kunnen (blijven) musiceren. Waarbij het sociale aspect ook een rol speelt: men kan mee blijven doen. Soms kan hierbij hulp uit de directe (muziek)omgeving juist de doorslag geven."

Kom je nog wel eens bijzondere gevallen tegen? Stovers: “Elk geval is uniek en elke oplossing is uniek. Wat mij raakt is als mensen met reguliere apps of programma's direct de aansluiting kunnen vinden met "goedzienden", zonder dat er bijvoorbeeld speciale programma's of omzettingen in braille gemaakt hoeven worden. Het is heel mooi dat dat bestaat maar het schept toch ook weer afstand."

Meer weten?

Verkeer je in een situatie waarin je ondanks slechtziendheid of blindheid wilt blijven musiceren of ken je iemand met die beperking en je wilt weten wat er allemaal mogelijk is, ga dan naar de website van Visio en het kennisportaal.

Lees verder

Het internet als dokter op afstand ?

Het internet als dokter op afstand ?

Geschreven door John Valk

(Bijgewerkt 9-10-2019 met Dokter Media) Iedereen doet het wel eens alvorens de dokter te raadplegen, even googelen op symptomen van pijn of lichamelijke ongemakken. Meestal zie je bij het verschijnen van de resultaatlijst door de bomen het bos niet meer.

Betrouwbare websites zijn o.a. www.huisarts.nl, www.trimbos.nl en www.apotheek.nl. Google kent wereldwijd 3 miljard zoekopdrachten per dag, waarvan 5% gezondheid-gerelateerd is.

Zelftest depressie

Google speelt daar nu op in door mensen, die op het woord ‘depressie’ hebben gezocht een zelftest voor te leggen.  Dat bestaat uit een omschrijving van het ziektebeeld met daaronder  een link naar een ‘klinisch gevalideerde’ vragenlijst, met negen vragen. Onder meer: „Heeft u concentratieproblemen, bijvoorbeeld als u televisie kijkt of de krant leest?” En: „Heeft u weinig zin of plezier in de dingen die u doet?” 

Het is nog een experiment. De zelfcheck moet ervoor zorgen dat depressies vroegtijdiger worden herkend en er daardoor sneller hulp gezocht kan worden. In een land als Amerika is de afstand tot de hulpverlening  meestal groot. 

Of en zoja, wanneer de depressievragenlijst beschikbaar komt voor landen buiten de Verenigde staten is niet bekend. Google heeft zelf aangegeven de antwoorden op de vragenlijst niet op te slaan en te bewaren en bij de vragensteller ook geen advertenties te laten zien op basis van de antwoorden.

Op de aan het begin genoemde website www.huisarts.nl treffen we ook medische informatie aan in de vorm van een zelftest: 'Last van hoofdpijn? Vind de oorzaak' met een duidelijke aantekening dat deze test niet het bezoek en het onderzoek van de huisarts vervangt.

Google en medische informatie

Google is met medische tools vooral actief op de Amerikaanse markt. Met ‘Symptom search’ toont Google bij het omschrijven van de klachten wat er aan de hand kan zijn. Met ‘Body mass index’ kun je snel je BMI berekenen. Onlangs werd een tool gelanceerd voor hooikoortspatienten waarop pollen in kaart worden gebracht.    

Medio 2017 is Google begonnen met het verwijderen van persoonlijke medische gegevens uit zijn zoekresultaten. Gevoelige gezondheidsinformatie is een nieuwe categorie in het verwijderbeleid van Google.

Medische informatie op social media

Niet alleen Google beweegt zich actief in het medische domein. Facebook- en Instagramgebruikers kunnen sinds vorig jaar anoniem andere gebruikers rapporteren als ze vermoeden dat diegene zichzelf iets wil aandoen. Die persoon ontvangt vervolgens een bericht, waarin staat dat iemand zich zorgen over hem of haar maakt, en waarin hulp wordt aangeboden. Instagram geeft daarnaast waarschuwingen aan mensen die op bepaalde hashtags zoeken, zoals #sue (suïcide) of #ana (anorexia). 

Onderzoek 

Onlangs voerde de consumentbond een onderzoek uit naar Google als bron voor medische informatie. 79% van de respondenten gaf daarbij aan internet te gebruiken als bron van medische informatie. Degenen die niet op internet zochten deden dit o.a. omdat ze het lastig vonden om te beoordelen of de informatie betrouwbaar was. Omdat Google zoekresultaten oplevert op basis van je locatie of eerder bezochte websites zou je verwachten dat dat ook gebeurde bij het zoeken naar medische informatie. Dat blijkt mee te vallen. Voor echt neutrale, privacyvriendelijke zoekresultaten raadt de Consumentenbond aan gebruik te maken van www.startpage.com. Het is niet eenvoudig om de juiste medische diagnose te stellen op basis van informatie op het internet. Eén op de vijf deelnemers komt met hun zoekopdracht op een verkeerde aandoening uit.

Betrouwbare medische websites: 

  • www.thuisarts.nl: informatie gebaseerd op wetenschappelijke richtlijnen
  • www.oogartsen.nl: gezamenlijke website van een aantal ziekenhuizen
  • www.mlds.nl: over buikklachten, van de Maag Lever Darm Stichting
  • www.nvdv.nl: patiëntenfolders van de wetenschappelijke vereniging van huidartsen
  • www.kwf.nl: informatie over symptomen en behandeling van kanker 
  • www.allesoverhetgebit.nl: informatie van de beroepsvereniging van tandartsen 
  • www.apotheek.nl: informatie van de apothekersvereniging over ziekten en medicijnen 
  • www.rivm.nl: informatie over infectieziekten en bevolkingsonderzoeken 
  • www.rijksvaccinatieprogramma.nl: informatie van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu over het rijksvaccinatieprogramma, dat kinderen beschermt tegen ernstige infectieziekten.
  • www.kiesbeter.nl: overheidssite met keuze-informatie en informatie over aandoeningen 
  • www.aanbiedersmedicijnen.nl: er zijn veel nepmedicijnen in omloop via internet. Op deze websiite kun je controleren of de apotheek bij de overheid geregistreerd is. 
  • www.trimbos.nl: informatie over psychische en psychiatrische aandoeningen 
  • www.vrouwenindeovergang.nl: Alles over de overgang en de menopauze 
  • www.doktermedia.nl: Dokter Media geeft uitleg en extra informatie bij medische nieuwsberichten. Wat wordt er bedoeld met die krantenkop? Waar komt dit nieuws precies vandaan? En wat kun je hier als lezer nu concreet mee? 

Betrouwbare apps:

De GGD-Appstore wijst u de weg naar betrouwbare gezondheidsapps. Volgens schattingen zijn er wereldwijd zo’n 100.000 apps die beweren je gezondheid te bevorderen. Maar welke apps zijn

betrouwbaar en effectief? Om mensen wegwijs te maken hebben de 25 GGD’en van Nederland de GGD-AppStore opgezet.

Zoeken naar medische informatie voor medewerkers in de gezondheidszorg:

Bibliotheek Rotterdam beschikt over een uitgebreide collectie boeken met medische informatie.

Bronnen, o.a.:

John Valk, Specialist Media Bibliotheek Rotterdam

Lees verder

Mozart en Sinterklaas

Mozart en Sinterklaas

Geschreven door John Valk

Wat hebben Sinterklaas en de componist Mozart gemeen? Niet veel, zou je zo op het eerste gezicht zeggen, maar bij het beluisteren van Mozarts Haffner Serenade zie en hoor je in gedachten de stoomboot al aankomen. De melodie van “Zie ginds komt de stoomboot” duikt in deze compositie steeds herkenbaar op, maar dan in een mineur (kleine terts) toonsoort in plaats van majeur (grote terts) toonsoort:

Dat wil hier zeggen dat de afstand tussen de vierde klinkende toon en de vijfde klinkende toon van de melodie kleiner is dan in het Sinterklaasliedje. Muziektheoretisch wil het zeggen dat als we de gebruikte tonen op een rijtje zetten van laag naar hoog, de afstand tussen de grondtoon en de derde toon kleiner is. In klassieke stukken, waarvan de titel verwijst naar een vorm of soort bezetting bijvoorbeeld 'Sonate' of 'Trio' wordt de naam van de toonsoort gebruikt om onderscheid te maken tussen de deze stukken, bijvoorbeeld Sonate in C grote terts of Sonate in C kleine terts. En C wil zeggen dat toonhoogte C de grondtoon is.

Klik op de playknop om achter elkaar te luisteren naar de Sinterklaasmelodie in grote terts en Mozarts muziek in kleine terts en probeer te bepalen welke toon het onderscheid uitmaakt:

Wil je deze muziek spelen, dan vind je in Bibliotheek Rotterdam een uitgebreide collectie bladmuziek met Sinterklaasklaasliedjes te leen voor allerlei bezettingen. 

Lees verder

Bladmuziek voor bigband op Youtube

Bladmuziek voor bigband op YouTube

Geschreven door John Valk

Bibliotheek Rotterdam beschikt over een ruim aanbod aan bladmuziek voor bigbands. Veel bigbands in Rotterdam en omgeving maken al jaren dankbaar gebruik van deze collectie. Klik hier voor een overzicht van beschikbare partituren en partijen. Uitgever Hall Leonard maakt onder de naam Scoreplay al enige tijd gebuik van YouTube om te laten zien en horen hoe deze bigband-arrangementen klinken. De partituur loopt in deze filmpjes synchroon aan de audio-uitvoering.

YouTube

Alle nieuwe uitgaven gaan vergezeld van zo een YouTube-filmpje. Van de oudere uitgaven zijn alleen de meest belangrijke voorzien van een YouTube-registratie. De uitgever zet YouTube niet alleen in voor bigband, maar ook voor fanfare, schoolorkesten, jazzensembles en orkestuitgaven. Michael Sweeney, manager Band Publications bij Hall Leonard, over het initiatief: “We hadden Scoreplay vooral bedacht voor dirigenten, maar aan de commentaren zien we dat ook veel bandleden en studenten deze filmpjes bekijken, onder andere om deze aan te bevelen aan hun dirigent". Highlights from Frozen voor 'concert band' (zie hieronder het bijhorende filmpje) telde binnen 4 maanden al 146,000 views! Weliswaar wereldwijd maar toch uitzonderlijk veel voor dit type product.

Tip

Bigband-dirigent of -muzikant opgelet! Wil je bij de bibliotheek een bigband-bladmuziekbundel lenen en zie je dat de bundel door Hal Leonard is uitgegeven? Kijk even op Youtube onder de titel van het stuk of je de partituur ook online kunt beluisteren!

Lees verder

Toonladders en akkoorden

Toonladders en akkoorden

Geschreven door John Valk

Een toonladder is een omhoog of omlaag lopende opeenvolgende reeks tonen. Het karakter en de benaming van een toonladder wordt bepaald door de begintoon en het patroon van hele en halve toonsafstanden binnen de reeks. Hieronder de toonladerC grote terts, (de vertikale plaats van de  bolletjes met de streepjes op de notenbalk geeft de toonhoogte weer, het tijdsverloop vindt in horizontale richting plaats, toonhoogtes van de noten worden aangeduid met de letters van het alfabet (A-G):

Lees verder

Met Noteflight online bladmuziek vastleggen en delen met anderen

Met Noteflight online bladmuziek vastleggen en delen met anderen

Geschreven door John Valk

In een eerdere blog schreef ik over computerprogramma’s en apps waarmee je bladmuziek kunt opmaken. Dat ging dan om muzieknotatieprogramma’s en apps die je moest downloaden en installeren.

Noteflight

Noteflight was het eerste programma, waarmee je direct online, via internet, aan de slag kon gaan. Ook de communitygedachte speelde van meet af aan een belangrijke rol in de vormgeving van dit platform. Je kunt je werk hier met iedereen of in een besloten groep delen. Behalve het exporten van composities naar pdf kun je deze ook makkelijk embedden op webpagina’s in de vorm van afspeelbare notenvoorbeelden. Alle bladmuziekvoorbeelden in mijn blogs zijn op die manier aangemaakt. Noteflight kent inmiddels meer dan 3.5 miljoen gebruikers wereldwijd. De site van Noteflight richt zich ook op het muziekonderwijs met een volledig ingerichte leeromgeving met alle mogelijke vormen van interactie tussen leraren en leerlingen.

Bezoek de website van Noteflight om zelf aan de slag te gaan. Het aanmaken van een account is gratis voor de basisfuncties. Wil je meer functionaliteit, dan ga je betalen.

Grootste muziekuitgever

Hal Leonard, ‘s werelds grootste muziekuitgever is al enige jaren vertegenwoordigd op dit platform. En sinds kort kun je ook zelfstandig niet alleen je composities klaar voor publicatie maken, maar deze ook auteursrechtelijk geborgd te koop aanbieden via een 'marketplace'. Hier komen dus alle fasen in de traditionele productieketen, van muziek schrijven tot publicatie bij elkaar.

Alle partituren worden verkocht als bladmuziekbestanden, die je kunt uitprinten, opslaan als pdf, af kunt spelen en kunt transponeren naar de gewenste toonaard. Larry Morton, directeur van Hal Leonard is enthousiast: "We are pleased to offer this easy and legal solution for self-publishing music, which will consistently increase the variety and depth of arrangements available to the market."

Luistervoorbeeld en tutorials

In onderstaande luistervoorbeeld een toonladder uit mijn blog over het notenschrift, een opeenvolging van noten met afstanden in hele en halve toonhoogten. Klik op de afspeelknop of op de Noteflight (om de volledige opmaak te zien):


Noteflight bezit een Youtubekanaal met allerlei tutorials. Om een indruk te geven:

Lees verder

Technologie en muzikale opvoeding

Technologie en muzikale opvoeding

Door John Valk

Onze vaste blogger en mediaspecialist John Valk vertelt je hoe je tablets en mobieltjes inzet voor een muzikale opvoeding. In het primair onderwijs wordt de term "instrument" in de kerndoelen en de uitwerking van muziekeducatie vooral gebruikt om te verwijzen naar akoestische instrumenten.

 

Techniek is echter in de laatste honderd jaar, sinds de komst van de grammofoon, radio en versterker, steeds meer een bepalende rol gaan spelen in hoe wij muziek beluisteren en maken. Door de komst van de cd, radio, tv,  en het internet is onze toegang tot het bekijken en beluisteren van muziek onbegrenst geworden. En ook het bijwonen van livemuziek is door de opkomst van de burgerij in de 19e eeuw en de moderne transportmiddelen niet alleen meer toegankelijk voor de rijken. 

Techniek en muziekbeoefening

Voor de hedendaagse muzikanten is muziek maken niet alleen maar een analoge en akoestische bezigheid. De komst van de elektriciteit zorgde niet alleen voor verlichting maar ook voor het ontstaan van nieuwe instrumenten zoals de electrische gitaar en allerlei vormen van elekronische toetsinstrumenten zoals het Hammondorgel en de Fender Rhodes piano. De versterker en de geluidsbox heeft ervoor gezorgd dat je als zanger of muzikant al snel een grote zaal kan bereiken. Daarvoor hoef je niet meer een operazanger te zijn of met een vol orkest op het podium te staan. Componisten zijn bovendien niet alleen meer afhankelijk van papier om hun muzikale ideeen te schetsen en vast te leggen. Je kunt partituren makkelijk digitaal aanmaken en met een druk op de knop transponeren, laten horen via midi of xml en digitaal delen.

Kinderen en muziek maken in deze tijd

Kinderen zijn, of we dat nu willen of niet, onlosmakelijk met moderne techniek verbonden. Gevaren van excessief gebruik van mobiele telefoons of andere digitale apparaten, een voorbeeld is digitaal pesten, liggen op de loer, maar opvoeders kunnen de technologie ook dusdanig inzetten dat deze een positieve invloed heeft op de ontwikkeling van het kind. In de muzikale opvoeding zie je dat techniek en muziek ook niet meer los van elkaar te zien zijn. Ik richt mij in deze blog niet op de passieve beleving van muziek door middel van luisteren, maar meer op het actief muziek maken. Was je nog niet zolang geleden voor het leren bespelen van een instrument aangewezen op oefeningen en instructies op papier, al dan niet in direct contact met je leraar, nu kun je je via YouTube allerlei vaardigheden eigen maken. Of je leert een instrument te bespelen via een online cursus (bijvoorbeeld met Yousician ). Voor dj’en op de tablet zijn ook diverse programma’s beschikbaar. Ook ben je nu in staat om jezelf al zingend en vloggend met je mobiel op te nemen via het populaire Musical.ly of om complete- of ensemblemuziek te produceren op basis van tracks met behulp van een app als Garageband met softwarematige synthesizers, geluiden, samples van instrumenten. Het aanbod Nederlandstalige apps is helaas schaars, maar onder begeleiding zijn de Engelstalige toepassingen wel bruikbaar voor kinderen.
Als Nederlandse app is Earz aanbevelenswaardig. Het is een uitgebreid programma, waarmee je spelenderwijs je muzikaal gehoor ontwikkelt, noten leert lezen en je je muziektheorie eigen maakt. Bekijk de korte videodemo.

Lestips

Begon ik dit blog met de constatering dat de kerndoelen en leerlijnen niet direct het gebruik van techniek impliceren voor het ontwikkelen van muzikaal bewustzijn en vaardigheden, het initiatief ‘meer muziek in de klas’ laat dat wel zien bij de praktische lestips:

  • Metropole op School & Ik Componeer
    Het Metropole Orkest stelt het computerprogramma ‘Ik componeer’ beschikbaar, een wat ouder maar nog steeds leuk en geschikt programma om door middel van het stapelen van samples van de instrumentgroepen een klinkende compositie te maken.
    Meer informatie op  www.metropoleopschool.nl/componeerles.
  • Ableton Learning pages
    Ableton heeft voor leerlingen in het basisonderwijs een interactieve website gemaakt waar je de grondbeginselen van het zelf muziek maken leert.
    Bekijk de Ableton Learning pagina.
  • Chrome Music Lab
    Digitaal experimenteren met muziek kun je met het Google Chrome Music Lab. Door de eenvoud en speelse opzet is het heel toegankelijk voor jonge kinderen. Naar Chrome Music Lab
  • Muzikale apps
    Het Landelijk Kenniscentrum Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) heeft een lijst samengesteld met alle muziek apps en -programma's die beschikbaar zijn om aan de slag te gaan met digitaal muziekonderwijs. Bekijk de lijst met muziekprogramma's voor het onderwijs met prijzen en leeftijdscategorie.
  • Muziekmethode 123ZING 
    Zelf digitaal componeren en opnemen kan via de online muziekstudio Soundtrap van 123ZING. In Soundtrap maak je gemakkelijk en op speelse wijze eigen tracks en maak je zelf opnames van je stem of instrument. Via de speciaal ontworpen opdrachten kunnen leerlingen van de bovenbouw zelf aan de slag. Het is ook mogelijk een workshop Soundtrap te bestellen voor het hele team. Meer informatie over Soundtrap 
  • Workshop Digitaal Componeren op school
    Wil je graag een workshop digitaal componeren op school? Aan de slag met de Dancebox of Dato Duo? Kijk dan eens bij de Muziek-Werkplaats, zij verzorgen leuke workshops voor het voortgezet onderwijs en de bovenbouw van het primair onderwijs.
    www.muziek-werkplaats.nl

Het aanbod is gevarieerd, zo blijkt uit deze lijst. Maar wat zijn nu de specifieke bijdragen van muzikale digitale toepassinge en apps aan de muzikale ontwikkeling van een kind? Ik durf te stellen dat het het componeren, improviseren en experimenteren met muzikale toepassingen de creatieve vermogens op een positieve manier bevordert. Dat wordt gestaafd door een onlangs gehouden onderzoek onder deelnemers aan de workshop ‘Digitaal Componeren in de Klas’. Daaruit blijkt dat dit soort workshops de creativiteit van kinderen stimuleren én kinderen op een intuïtieve manier leren hoe muziek is opgebouwd. In sommige apps, waaronder Musyc wordt bijvoorbeeld bij het vormgeven van geluid een verbinding gelegd met het maken van tekeningen. Dat geldt ook voor Singing Fingers

Met de app Acapella kun je een muziekvideo maken waarin je meerdere lagen melodie en begeleiding inzingt en opneemt terwijl de camera loopt.  Apps die muziekinstrumenten nabootsen zijn goed om op een makkelijke manier kennis te maken met instrumenten, die je niet zo snel fysiek beschikbaar hebt, maar laten niet veel over aan fantasie en experiment. Soundprism en Thumbjam bevatten virtuele muziekinstrumenten, die helemaal zijn toegespitst op de specifieke eigenschap van een tablet die dat wel in zich hebben. En tot slot kun je de muzikale begeleiding tijdens het zingen in de klas overlaten aan een app. Met Soundprism, Guitarism of Chordion kun je op basis van het aanklikken van akkoorden begeleidingen genereren. 

Traditioneel muziekles geven nog van deze tijd?

Deze uiteenzetting betekent niet dat je het gebruik van traditionele instrumenten en een leraar van vlees en bloed naast je neer zou moeten leggen. De inspriratie en gerichte feedback van een leraar, samen zingen, ritmes oefenen en spelen op akoustische instrumenten dragen evenzeer bij aan de ontwikkeling van creativiteit, voorstellingsvermogen, fysiek bewustzijn en sociale vaardigheden. De apps, die ik de revue heb laten passeren hebben staan de ene keer op zichzelf,of staan in verbinding met elkaar, de andere keer ondersteunen ze de traditionele muziekbeoefening.
Een voorbeeld van hoe je Garageband, een complete muziekstudio op je iPad, in de klas kunt gebruiken:

Bronnen:

 

Lees verder

Notenschrift

Notenschrift

Geschreven door John Valk

Muziekschrift is een hulpmiddel voor de muzikant om muziek te reproduceren. 
Zonder muziekschrift zouden we nauwelijks weten hoe muziek uit de tijd voor de uitvinding van de grammofoon heeft geklonken, met uitzondering uiteraard van mondeling overgebrachte muziek en mechanische speeldoosachtige instrumenten. 
Muziekschrift, oftewel muzieknotatie is een op dat reproductieproces gerichte samengestelde verzameling van tekens, van aanduidingen. Het schrift wordt als het ware door de muzikant gedecodeerd en omgezet in de muzikale vertolking.

Er zijn in de huidige muziekpraktijk twee belangrijke soorten muziekschrift te onderscheiden:

Resultaatnotatie: geeft aan wat er moet klinken
Hieronder valt de:

Traditionele mensurale notatie:
Verzameling tekens die het verloop, duur, toonhoogte en timbre van klanken aangeeft

Tabulatuur oftewel het grepenschrift:
Deze vorm komt alleen voor bij meerstemmige instrumenten, bijvoorbeeld de gitaar, orgel of piano. Hierin wordt aangegeven op welke positie van de gitaarhals of het toetsenbord de vingers geplaatst moeten worden. Hetzelfde muziekfragment als hierboven maar dan in gitaartabulatuur

Melodieën kennen soms begeleiding. Melodieën kennen structuur, er kunnen spannings- en ontspanningsmomenten aangebracht worden.

Als we het notenschrift, muziekschrift nader gaan bekijken, dan vinden we daarin de volgende elementen:

Notenbalk, de drager, de kapstok van aanwijzingen voor tijdsverloop, ritmisch verloop en toonhoogte.

Maatstrepen geven de metrische onderverdeling weer:  

Bij de invulling van de notenbalk wordt vertikaal de toonhoogte uitgezet, horizontaal de tijdsduur:

Noten (bolletjes met stokjes) staan op de lijnen van de notenbalk of er tussen, naast elkaar. De vorm van de noten bepaalt de relatieve tijdsduur, de plaats op of tussen de lijnen de toonhoogte. De tijdsafstand tussen de inzetten van de achter elkaar klinkende tonen levert een bepaald ritme op, in bovenstaand voorbeeld duurt de eerste (hele) noot 4 tellen, de daarop volgende (halve) noot 2 tellen, de daarop volgende twee (kwart) noten elk 1 tel, de daarop volgende 8 (kwart) noten elk een halve tel. Als er een punt achter de noot staat, dan wordt deze met de helft van de duur verlengd. Kijk en luister naar onderstaand voorbeeld door op het knopje met het zwarte driehoekje te drukken:

In onderstaande luistervoorbeeld een toonladder, een opeenvolging van noten met afstanden in hele en halve toonhoogten. Letters worden gebruikt om de toonhoogte aan te geven: C,D,E,F,G,A,B,C. (De exacte toonhoogte van de “A” is bepaald op 440 Hz) . In Franse uitgaven zien we ook nog wel eens het bekende "do re mi fa sol la ti do". In de westerse muziek wordt gebruik gemaakt van een basisset van 7 toonhoogten (de laatste toon in het voorbeeld hieronder is gelijk aan de eerste maar klinkt hoger:

Aan noten toegevoegde kruisen (#) en mollen (b) zijn aanwijzingen om de toonhoogte te verhogen of te verlagen met een halve toon. De bovengenoemde basisset van 7 tonen kan hiermee uitgebreid worden tot 13 toonhoogten, bekijk en beluister deze tonen in een reeks met kruisen (#) en in een reeks met mollen (b):

Rusttekens. Behalve dat je moet weten wanneer je een bepaalde toon moet laten klinken, is het ook handig te weten op welke momenten er niets moet klinken en hoelang. In het volgende voorbeeld staat er boven elke noot in de onderste balk een corresponderend rustteken in de bovenste balk:

In de muziek is meestal een vast terugkerend patroon van beklemtoonde en onbeklemtoonde pulsen waar te nemen. Deze bepalen het metrum, c.q. de maatsoorten. Bovenstaande voorbeelden bevatten een 4/4 maatsoort, (maar ook een 3/4 maatsoort is mogelijk, dat geeft een walsritme)   

Sleutels leggen vast op welke plaats in de notenbalk zich een bepaalde toonhoogte bevindt.

Notenschrift5

De Gsleutel geeft aan op welke plaats op de balk de toonhoogte G zich bevindt:

Notenschrift6

Zonder sleutel zou de notenbalk te smal zijn om de omvang van alle produceerbare toonhoogtes van alle mogelijke instrumenten te herbergen en overzichtelijk te houden. Voor instrumenten met een laag toonhoogtebereik, bijvoorbeeld de contrabas is er een andere sleutel dan voor een instrument, dat alleen maar hoge tonen kan weergeven, bijvoorbeeld de piccolo. De meest en in bovenstaande voorbeelden gebruikte sleutels zijn de vioolsleutel die de absolute toonhoogte G op de notenbalk aangeeft, en de bassleutel, die de absolute lage toonhoogte F op de notenbalk aangeeft.

Lees verder

© 2019 - Bibliotheek Rotterdam

Voer uw gebruikersnaam / pasnummer en wachtwoord in.