Muziek tijdens de eerste wereldoorlog

31 mei 2017

Muziek tijdens de eerste wereldoorlog

Het uitbreken van de eerste wereldoorlog werd in 2014, honderd jaar later, volop herdacht in boeken, documentaires, krantenartikelen etc. De impact op de muziek uit die tijd kreeg o.a. aandacht in het programma van het Gergievfestival in Rotterdam september 2014. De muziekkeuze laveerdedaarbij tussen twee uitersten, tussen die van escapisme en omgaan met trauma’s. Richard Strauss is met de sprookjesachtige opera 'Die Frau ohne Schatten' exponent van de eerste tendens, terwijl Alban Berg’s opera 'Wozzeck' het drama uitbeeldt van een getraumatiseerde soldaat, die zijn vrouw vermoordt. Toch vinden we in de Franse muziek veel meer voorbeelden van directe verwijzingen naar de oorlog dan bij de Duitse muziek. Ravel bijvoorbeeld droeg elk deel van zijn 'Le tombeau de Couperin' op aan een omgekomen vriend.  En zijn pianoconcert voor de linkerhand, geschreven voor de pianist en oorlogsinvalide Paul Wittgenstein zou zonder die oorlog nooit geschreven zijn.

Sommige Duitse en Engelse componisten dienden ook in het leger. Hindemith publiceerde direct na de oorlog zijn vioolsonate en Kreisler die aan het oostelijk front vocht, schreef o.a. 'Toy Soldier'. Ook Ralph Vaughan Williams en Ivor Gurney werden in hoogst eigen persoon geconfronteerd met de oorlogsverschrikkingen. Gurney werd wel de Schubert van zijn generatie genoemd. Ondanks opgelopen trauma’s bleef hij componeren. Op politiek cultureel vlak voltrok zich ook een strijd met pogingen elkaars muziek in de ban te doen. 

Populaire muziek

De meer populaire muziek, de soldatenliedjes uit die periode staan vooral in het teken van patriotisme en sentiment, het verlangen naar vaderland of geliefde. Het nummer “Till we meet again”  lijkt een voorbode te zijn van “ We’ll meet again”, het lied waarmee Vera Lynn de geallieerde soldaten gedurende de tweede wereldoorlog een hart onder de riem stak. Klik hier om de bladmuziek te bekijken van de populaire song 'Roses of Picardy'. De romantische tekst en melancholische melodie refereren aan de plek langs de Somme, waar veel Britse soldaten gevochten hadden. 
In de VS werden meer dan vijfendertigduizend patriotische liedjes geschreven. Die waren tot 1917 vooral gericht op het steunen van het beleid om niet deel te nemen aan deze oorlog.  
Toen de VS zich in 1917 ging mengen in de strijd veranderde ook de toon van de liedjes. Nu moesten ze vooral het moreel verhogen en het recruteren van soldaten vergemakkelijken. ‘It’s a long way to Tipperary’ is een ook nu nog bekend marslied. Sommige nummers ontstonden op het slagveld zoals ‘Keep your head down, Fritzie boy’, tijdens de slag om Ieper in 1918. Met de komst van Amerikaanse soldaten en zwarte bands als de Hellfighters  raakte de intrede van jazzmuziek, ragtime op het Europese vasteland bij beide kampen, Frankrijk en Duitsland  in een stroomversnelling. Ook na de oorlog werden er nog liedjes geschreven, bijvoorbeeld "far form Ypres" die terugblikten op de verschrikkingen van de loopgravenoorlog.

Nederland

Nederland stelde zich neutraal op in het conflict en raakte niet actief betrokken bij de feitelijke oorlogshandelingen. De algehele mobilisatie vond wel weer weerklank in een bescheiden aantal liedjes, van onder andere Koos Speenhoff, Dirk Witte en klassiek componist Alphons Diepenbrock. Meer info en liedteksten op de website van Wereldoorlog 14 18 .  

gramophone world war 1Bladmuziek

Veel Amerikaanse bladmuziek (14.000) met betrekking tot de eerste wereldoorlog is online toegankelijk op de website van de Library of Congress en de Brown University Library. Men was in die tijd nog aangewezen of live uitvoeringen of een enkele slingergrammofoon (zie afb), mede hierdoor het enorme aantal uitgaven bladmuziek. Hieronder een voorbeeld van Afro Amerikaanse betrokkenheid in de song 'Mississippi Volunteers':

  

 MV3MV2MV1

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Duitse liedjes uit de 1e wereldoorlog te beluisteren in het online Archief van SWR2.

Honderden foto's, geluidsgrafmenten, bladmuziek (o.a uit de Koninklijke Bibliotheek van Belgie) verzameld in Europeana


Te leen in Bibliotheek Rotterdam:

MuziekoorlogenvrredeMuziek, oorlog en vrede : muzikaal commentaar op vijf eeuwen oorlog

Ook oorlog en vrede hebben hun weerslag gevonden in de westerse muziek. Een tentoonstelling hierover in het Legermuseum te Delft resulteerde in een op zichzelf staand interessant boek, mooi uitgegeven, rijkelijk en doeltreffend geïllustreerd (in kleur en zw.w.), voorzien van twee gedegen artikelen over Oorlog, Vrede en Muziek in de laatste vijfhonderd jaar. Daarbij dan ook nog een cd, uitgebreid en helder toegelicht, met proeven van militaire of juist antimilitaristische muziek van de 15e eeuw tot onze tijd (Bram Vermeulen). Dat de twee artikelen elkaar soms wat overlappen, kan men voor lief nemen.  

 

farFrom YpresFar, far from Ypres : Songs, poems and music of World War 1.
2 CD's te leen en te beluisteren in de bibliotheek, vol met aangrijpende liedjes die soms vergeten aspecten van die oorlog belichten, zoals het feit dat terugtrekkende troepen hun eigen paarden doodschoten om te voorkomen dat de vijand ze in handen kreeg.

 

 

Klik hier voor een lijst van 141 boeken, dvd's rond de eerste wereldoorlog te leen in Bibliotheek Rotterdam 

 

Aan te vragen met je bibliotheekkaart:

proof through night music great war glenn watkins hardcover cover artProof through the night: Music and the great war. Door Glenn Watkins. Muziekhistorische inventarisatie van de rol die muziek speelde in de Eerste Wereldoorlog.
Lees de samenvatting, recensie door Emanule Overbeeke op de site van de NRC.

 

 

 

Luister naar een protestsong over het lot van de gewone soldaat geplaatst tegen de veilige postie van de hogere officieren:

Meer songs uit en over de eerste werledoorlog te zien en de beluisteren op Youtube.

Lees elders op deze blog:

John Valk, Bibliotheek Rotterdam 

John Valk

1000 Resterende tekens