Muziek tijdens de bezetting

31 mei 2017

Muziek tijdens de bezetting

 

Het is lastig voor te stellen wat nu het effect van concrete oorlogsomstandigheden en leven onder een buitenlandse bezettingsmacht zou zijn op muzikale beleving en voorkeur. De eerste wereldoorlog ligt ver weg in het verleden en Nederland was niet direct betrokken bij oorlogshandelingen. Kunstenaars, schrijvers en muzikanten uit de omringende landen maakten soms de verschrikkingen van deze oorlog van nabij mee. Ravel schreef zijn pianoconcert voor de linkerhand voor een pianist, die zijn rechterhand had verloren in het strijdgewoel. Henk van Gelder had een aantal jaren geleden al aandacht besteed aan een antwoord op de vraag “wat voor liedjes zong Nederland tijdens en na de tweede wereldoorlog”. Hij kwam daarbij tot de conclusie dat de liedjes vooral in het teken stonden van kop-op en houd-er-de-moed-maar-in.

De omstandigheden waaronder gemusiceerd werd, varieerden van noodgedwongen spelen in een kamp tot het collaborerend zingen van antigeallieerde en antisemitische teksten. Tussen deze extremen werd het naar ontspanning hunkerende publiek gesust met liedjes, waarin het optimisme de boventoon voerde. De bezetting voedde waarschijnlijk ook het verlangen naar onbereikbare oorden. De snelle opkomst van het swingende Hawaian repertoire werd ook ingegeven door het verbod op jazz muziek. Liedjes, die verwezen naar betere tijden zoals ‘eens zal de betuwe in bloei weer staan’ en ‘als op het Leidseplein de lichtjes weer eens branden gaan’ waren ook in de bevrijdingstijd nog zeer populair. De bevrijding  gaf  een enorme impuls aan de populariteit van Engels/Amerikaanse muziek, ten koste van het Nederlandse lied. “Don’t fence me in” was een enorme hit.

De positie van de Nederlandse muzikant gedurende de oorlog werd voor een groot deel bepaald door het al dan niet lid zijn van de Kultuurkamer. Zonder dat lidmaatschap mocht hij niet in het openbaar optreden. Veel muzikanten waren van Joodse afkomst. Ik hoef niet uit de doeken te doen wat het lot van menig Joodse muzikant in de oorlogsjaren is geweest. Aan geallieerde zijde, bij de Amerikanen en Engelsen stond de muziek in het teken van swing, verdriet, geluk en patriotisme. De vijand kreeg er soms met een vleugje Engelse humor van langs met liedjes als “we’re going to hang out the washing at the Siegfried line".


En songs als “We’ll meet again” (zie Vera Lynn hierboven zingen voor de piloten van de Royal Air Force) appelleerden aan gevoelens van heimwee, gemis, verlangen in een tijd waar mannen massaal langdurig van huis waren om te vechten. Dat veroorzaakte hier weer een liedje als “Trees heeft een Canadees”. Het van oorsprong Duitse soldatenlied Lilly Marleen was zowel populair bij Duitse als geallieerde soldaten. Klassieke muziek kreeg, ingezet voor nieuwsuitzendingen een patriotistische of propagandistische betekenis. De regering in Ballingschap zond vanuit Engeland een radioprogramma uit onder de naam Radio Oranje. De herkenningstune bestond uit de eerste maten van de 5e symphonie van Beethoven. Gedacht in morsetekens stond het ritmisch verloop voor de V van Victory. De muziek van Wagner werd nog lange tijd geassocieerd met het Nationaal Socialisme.

Meer informatie op internet:

  • Musicforce en De tweede wereldoorlog in muziek: Een multimediaal informatiecentrum over de Tweede Wereldoorlog en muziek uit het toenmalige Koninkrijk der Nederlanden. Het muziekleven tijdens de oorlogsjaren, verboden muziek, muziek in de doorgangs- en vernietingskampen, spotliedjes, amusementsmuziek en propagandaliederen krijgen aandacht
  • Website met teksten, melodieen, achtergrondinformatie van Duitse en Italiaanse soldatenliederen


Meer informatie in boeken te leen bij Bibliotheek Rotterdam of bij andere Bibliotheken via online aanvragen (klik op de titels voor de beschikbaarheid):

 

illbeseeingyouworldwartwoBladmuziek met liedjes rond de 2e wereldoorlog te leen bij Bibliotheek Rotterdam: 


Een bladmuziekbundel met Hawaiian muziek

Cd's met liedjes rond de 2e wereldoorlog te leen bij Muziekweb:
Nederland bezet & bevrijd I en II.

Download gratis de bladmuziek van 'Eens zal de betuwe weer in bloei staan'en 'The last post' (onderdeel van de jaarlijkse dodenherdenking op 4 mei)

Beluister en download bladmuziek voor verschillende instrumenten en ensemblevormen van het 'Lied van de vrijheid' op de webiste van het Nationaal Comité 4/5 mei

Kijk op "Uitzending gemist" naar de korte documentaire waarin Ela Weissberger, een van de weinige overlevenden uit de cast van 1943 van de kinderopera Brundibár, vertelt over haar tijd in Theresienstad , uitgezonden op zondag 4 mei 2014 bij de NOS.

 

songsliberationkleinBezoek de Tentoonstelling ‘Songs of Liberation’ in het bevrijdingsmuseum te Groesbeek

We kennen allemaal de beelden van de Bevrijding, nu 70 jaar geleden. Juichende mensen, piano’s die spontaan op straat werden gezet, meisjes die soldaten zoenden en achterop de motor klommen. Maar hoe klonk die bevrijding? Welke muziek werd er gespeeld? Dat is veel minder bekend. Het Nationaal Bevrijdingsmuseum 1944-1945 geeft 17 oktober 2017 hierop het antwoord met een nieuwe tentoonstelling en speciale activiteiten.

We denken bij bevrijdingsbeelden meteen aan jazz, maar zelden was er bij de foto- en filmopnames ook een microfoon aanwezig. Bijna altijd is de jazz die in documentaires over de bevrijding te horen is, later over de beelden heen gemonteerd. De werkelijke muziek van de bevrijding was juist veelzijdiger. Aan de hand van een unieke collectie van meer dan 300 stukken bladmuziek (recent vanuit de VS geschonken aan het Bevrijdingsmuseum) wordt de muziek van de bevrijding in deze tijdelijke tentoonstelling‘Songs of Liberation’ gereconstrueerd. Van de foxtrot tot de swing, van haastig geschreven bevrijdingsliederen tot internationale hits. 

Songs of Liberation kijkt ook verder dan de zomer van 1945. Van de introductie van jazz in Nederland in de jaren ’20 naar censuur en Schlager-muziek in de bezettingsjaren. Na de oorlog bloeide de Amerikaanse en Britse muziek op, van jazz tot rock ’n roll en popmuziek. Naast historische opnames zijn er dankzij samenwerking met de afdeling American Studies van de Radboud Universiteit Nijmegen, tevens moderne reconstructies te horen van nummers die nooit zijn opgenomen zoals o.a. ‘Snoezepoes’, ‘The Tommy Song’, ‘Het Vrije Nederland’ en de ‘Sten Gun Walk’. Er kan in de tentoonstelling ook gedanst worden op authentieke dansinstructies.

 

John Valk

1000 Resterende tekens