Een speeldoos als inspiratiebron voor Puccini’s ‘Butterfly’

30 apr 2018

Een speeldoos als inspiratiebron voor Puccini’s ‘Butterfly’

Het luistert bijna als een spannend boek, de ontdekking van de niet voor de hand liggende oorsprong van Puccini’sMadama Butterfly’ uit 1904. Men ging er van uit dat de belangrijkste melodieën alleen terug te voeren waren op Japanse muzikale bronnen. Het lag ook voor de hand in die richting te denken; de opera speelt zich af in Japan. Bij een bezoek met familie aan het Morrismuseum in Morristown (New Jersey), een museum voor speeldozen en mechanische instrumenten deed de Amerikaanse musicoloog W. Anthony Sheppard echter een verrassende ontdekking.

Het Oosten was rond 1900, de tijd waarin de Italiaanse operacomponist Puccini leefde een geliefde bron van inspiratie voor componisten. Het gebruik van pentatoniek en parallelle kwarten was daarbij een dankbaar muzikaal hulpmiddel. Luister bijvoorbeeld naar Ravels muzikale schets van een Chinees theekopje in L'Enfant et les Sortilèges (1925). 

Waar haalde je als componist muzikale inspiratie voor een Chinees of Japans muzikaal thema? 
Opnames bestonden er nog niet, etnomusicologisch onderzoek stond nog in de kinderschoenen. En van Chinese of Japanse muzikanten,die Europa aandeden kon ik geen aanwijzingen vinden. Klinkende muziek kon rond 1900 alleen vastgelegd worden in speeldozen en mechanische instrumenten. En als je toevallig de wereldtentoonstelling in Parijs 1889 bezocht had, dan kon je daar live alleen Vietnamese/Javaanse muziek horen. Transcripties bestonden er wel. Een boek met genoteerde Chinese muziek uit 1884 door de Vlaamse J.A. van Aalst  kan beschouwd worden als bron voor een aantal muzikale thema’s in Turandot.

Puccini en de speeldoos

Puccini portretHet was ook bekend dat Puccini in deze opera Chinese melodieën gebruikte, die hij leerde kennen via een 'Chinese' speeldoos. Hij kwam volgens de overlevering hiermee in ieder geval in aanraking bij zijn bezoek in 1920 aan baron Edoardo Fassini-Camossi, zowel bekend als militair veteraan tijdens het neerslaan van de Chinese Bokseropstand als componist met diverse bladmuziekuitgaven op zijn naam. Drie melodieën uit deze Fassini-speeldoos werden gebruikt in Puccini’s laatste opera ‘Turandot’, die hij bij zijn overlijden in 1924 onvoltooid achterliet. Het meest populaire lied, gewoonlijk 'Mo Li Hua' (Jasmijnbloem) genoemd, beeldt de verleidelijke en glorieuze trekken van de sprookjesprinses Turandot uit. Een andere melodie begeleidt de binnenkomst van de drie ministers. De derde dient als een keizerlijke hymne.

We gaan er nog even vanuit dat de speeldoos die Sheppard in het Morrismuseum ontdekte dezelfde is als die Puccini beluisterde bij baron Edoardo Fassini-Camossi. Onder de Chinese melodieën bevat deze speeldoos verrassenderwijs ook een thema dat we terughoren in 'Madama Butterfly'. Puccini gebruikte dus niet alleen diverse populaire Japanse melodieën, waaronder 'Sakura, Sakura' en 'Miya Sama' voor 'Madama Butterfly' maar deinsde er tegelijkertijd niet voor terug ook zijn toevlucht te nemen tot Chinese muziek. Butterfly zingt de melodie in dezelfde toonaard als die de speeldoos laat horen. Er is in de aanloop naar "Madama Butterfly" een brief, waarin Puccini schrijft: "Ik heb nu voldoende materiaal van het gele ras."

Het hoofdthema voor de 'geisha' Butterfly draagt in de partituur de titel ‘She Pah Moh’. Deze is weer te herleiden tot een in China controversieel, erotisch getint lied ‘Shiba Mo' oftewel ‘12 aanrakingen’. Puccini werd geprezen om zijn ‘Japanse’ orkestraties, maar de uitwerking van “Shiba Mo’ kan het beste omschreven worden als ‘klinkend als een speeldoos’. Luister naar het oorspronkelijke thema van 'Shiba Mo':

De muziek bij de opkomst van Butterfly aan het begin van de opera bereikt een muzikale climax met een lichte verwijzing naar de eerste maten van 'Shiba Mo'. Het gebruik van staccato in de fluitmuziek, piccolo, klokkenspel en harp vanaf maat 41 laat dit fragment min of meer als een speeldoos klinken:

ShibaMointerpretatie2

Kijk en luister naar een uitvoering van 'Madama Butterfly van bovenstaand fragment :

Het tweede muzikale motief, dat je hoort wanneer gerefereerd wordt aan de dood van Butterfly’s vader, heeft menig onderzoeker doen speuren naar Japanse bronnen. Dit motief duikt echter in de speeldoos op bij twee Chinese melodieën en keert in een licht afwijkende vorm terug in ‘Turandot’ als onderdeel van de keizerlijke hymne. Hetzelfde muzikale thema verwijst zowel in ‘Madama Butterfly’ als in ‘Turandot’ naar de exotische vader. De openingsmaten van 'Turandot' borduren met een tussenpose van 16 jaar voort op het slot van Madame Butterfly.  

Hoe waarschijnlijk is het dat Puccini de speeldoos beluisterde die nu in het bezit is van het Morrismuseum?
De speeldoos is van Zwitserse makelij. Zwitserland stond niet alleen bekend om zijn technisch hoog gekwalificeerde klokken en horloges, maar in die tijd ook om zijn verfijnde speeldozen. En voor exotische melodieën was zeker een markt. Ongepubliceerde brieven uit het Fassini archief lijken erop te wijzen dat de speeldoos vele jaren eerder, ook al tijdens het componeren van Madame Butterly in het bezit was met de bevriende Fassini familie. Naam en adres van een reparatiewinkel in Rome op het muziekblad geven aan dat deze speeldoos zich in Italië moet hebben bevonden. Weinig speeldozen bevatten deze combinatie van melodieën. 

tekeningDroedelPuccini

 

 

 

 

 

 

 

 


Het beste bewijs vinden we misschien wel dieper in de speeldoos. Daar heeft iemand een profieltekening gemaakt van een vrouwenfiguur. Daaronder zien we wat ondefinieerbare tekens. Sheppard dacht aanvankelijk dat die misschien wel afkomstig was van de reparateur. Nadere bestudering van aantekeningen in partituurhandschriften van Puccini lijkt te wijzen op opvallende overeenkomsten. In bladmuziektranscripties van Chinese melodieën uit die tijd treffen we niet de melodieën van de speeldoos, met uitzondering van 'Sinfa’ en ‘Mo Li Hua’.
 
Zo onthulde een min of meer toevallig bezoek aan een museum een onverwachte bron voor Puccini’s opera ‘Madama Butterfly’ met even zo verrassende link naar zijn laatste opera ‘Turandot’.  Kijk en luister naar de korte uitleg van Sheppard zelf: 

Bronnen:

Lees ook elders op deze blog:

Te leen in Bibliotheek Rotterdam:
 

  • PucciniboekPuccini, door Jos van Leeuwen (Biografie en oeuvrecatalogus van de Italiaanse componist (1858-1924)
    Met dit 20e deel uit de 24-delige Componistenreeks biedt de redactieleider in de beproefde formule een eigen bijdrage aan. Zoals in de andere delen met vele nog niet eerder gepubliceerde illustraties en verrassend gedocumenteerd, is ook dit deel de schets van een zeer boeiend leven. Puccini in zijn uiteenlopende composities maar voornamelijk in zijn opera's blijft in dit boek toch de mens met al zijn twijfels en angsten. Uit een geslacht van kerkmusici en componisten stammend gaat Giacomo Puccini zijn weg. Zo'n beeld op te bouwen in vlot geschreven tekst met ruime weergave van authentieke documenten getuigt van vakmanschap. Zo is ook dit deel een betrouwbare gids voor de muziekminnende leek, de muziekstudent en de vakmensen, ook als naslagwerk door bijgewerkte oeuvrecatalogus, bibliografie en chronologisch overzicht (1858-1924).
  • The complete operas of Puccini : a critical guide, door Charles Osborne
  • Muziek uit stekels en gaten : over mechanische muziekinstrumenten, harfenuhren en andere speelklokken, maar in het bijzonder over de speeldoos / door Jaco van Witteloostuijn en Ruud Maas ; met voorw. van Rudy Kousbroek.
  • Giacomo Puccini, 1858-1924, Madama Butterfly : tragedia giapponese in tre atti , Libretto van en bijdragen over de opera van de Italiaanse componist (1858-1924) door L.Illica.
    Dit tekstboek van de bekende opera van de Italiaanse componist Puccini (1858-1924) bevat de Italiaanse tekst naast de Nederlandse tekst. Enkele zeer fraaie illustraties uit de Japanse kunst verluchten dit smaakvol uitgegeven boekje. Als inleiding zijn twaalf korte teksten opgenomen, die de culturele kloof tussen Oost en West behandelen waarop deze opera is gebaseerd. De liefdesgeschiedenis tussen de geisha Butterfly en de Amerikaanse marine-officier Pinkerton is gedoemd op een drama uit te lopen, omdat de Amerikaan geen enkel begrip heeft voor de verfijnde geisha voor wie dit huwelijk alles betekent. Zij blijft hem trouw na zijn vertrek naar zijn land. Als hij na drie jaar terugkeert met zijn Amerikaanse vrouw, ontmoet hij de dolgelukkige Butterfly, die hem hun kind toont. De lafhartige Pinkerton weet niet anders dan zijn nieuwe vrouw te tonen. Zelfmoord is de keuze van de wanhopige Butterfly. Wat harakiri voor de Japanner betekent, wordt door George Howe Colt uitstekend uiteengezet. Couperus heeft zich verdiept in het droeve leven van de geisha en - in een andere bijdrage - schrijft hij over Japan en het Westen. Het zijn deze korte notities, die het tekstboekje zeer verrijken.
  • Klik hier voor een lijst met bladmuziek van Giacomo Puccini te leen in Bibliotheek Rotterdam.
  • Klik hier voor een lijst van cd's en dvd's met muziek van Giacomo Puccini te leen in Bibliotheek Rotterdam.

Wil je weten hoe speeldozen en mechanische instrumenten klinken, laat je verrassen in het Museum Speelklok in Utrecht !

logoMuseum Speelklok

John Valk

1000 Resterende tekens